خطرات و صدمات برق گرفتگی
خطرات و صدمات برق گرفتگی:
خطرات برق بطور کلی به دو دسته تقسیم میشوند:
خطر آتش سوزی و خطر برق گرفتگی
- آستانه احساس
- آستانه انقباض
سوختگی
عوارض برق گرفتگی:
- اختلالات قلبی: نوع شایع برق گرفتگی است که ممکن است پس از چند هفته یا ماه حتی چند سال بعد بروز کند و مهمترین آنها ناراحتی دریچههای قلب ، انبساط قلب و حتی ترمبوز (لخته شدن خون) که خطرناک و کشنده است میباشد و چنانچه شخص قبلا دچار ناراحتی قلبی بوده باشد، مسلما عوارض ناشی شدیدتر خواهد بود.
- اختلالات در حس شنوایی و بینایی: اینگونه اختلالات اغلب بلافاصله پیدا میشود. ولی آب مروارید ، ناراحتیهای اعصاب چشم ، تورم عصب و بالاخره ورم پای چشم ممکن است مدتها پس از برق گرفتگی عارض گردد. در مورد اختلالات شنوایی هم باید از کم شدن حس شنوایی و یا کری نام برد.
- اختلالات عصبی: خوشبختانه در مواردی که ولتاژ زیاد نباشد عوارض عصبی زود گذر است، ولی گاهی اختلالات عصبی پس از مدتی بروز میکند، که واقعا تأسف انگیز است. مانند اختلالات مشاعر هذیان ، از دست دادن حافظه پتکهای عصبی و سایر تظاهرات دیگر عصبی.
میزان خطر برق بطور کلی به عوامل زیر بستگی دارد:
1-مسیر جریان برق
2-مقدار جریان و ولتاژ3-مدت زمان تأثیر
4-وع جریان و فرکانس
مسیر جریان برق
مسیر جریان برق از دو نقطه نظر مهم است:
قرار گرفتن کدام نقطه از بدن در مسیر جریان
قرار گرفتن نقاط حساس بدن در مسیر جریان مسیر جریان برق ممکن است از قلب و سیستم تنفس و یا مغز عبور کند و در مراکز عصبی اختلال ایجاد کند. عبور جریان از قلب باعث اضافه شدن ضربان قلب و در جریانهای بیشتر موجب ارزش بطنی و در نهایت از کار افتادن قلب و ایجاد شوک مینماید. عبور جریان از سیستم تنفس ایجاد انقباش شدید در ریهها نموده و مانع از ادامه تنفس گریده و خفگی به همراه خواهد داشت.
حالات مختلف که ممکن است انسان دچار برق گرفتگی شود عبارتند از:- تماس دست راست با برق و اتصال پاها به زمین:
- تماس دست چپ با برق و اتصال پاها به زمین:
- تماس دست چپ با برق و اتصال پاها به زمین:
- اگر دو دست با برق تماس حاصل نمایند:
- اتصال به سر:
- قسمتهای دیگر بدن:
اگر با برق قسمتی از بدن مثل پشت دست یا بازوها اتصال پیدا کند، در اثر شوکی که وارد میشود احتمال پرت شدن و دور شدن از خطر برق زیاد است و اغلب در این حالتها انسان نجات مییابد. ولی پرت شدن از بلندی ممکن است به انسان صدمه وارد نماید.
مقاومت الکتریکی بدن
بدن موجودات زنده نیز مثل سایر اجسام موجود دارای مقاومت الکتریکی میباشد، ولی چون موجودات از عناصر گوناگون و با ترکیبات متفاوت ساخته شدهاند بنابراین دارای ، مقاومت یکسان و ثابتی نیستند. پوست بدن انسان اگر سالم و خشک باشد (رطوبت نداشته باشد) عایق نسبتا خوبی است و مقاومتی حدود 100KΩ یا بیشتر از آنرا دارا میباشد، اما مقاومت درون بدن کم است. اگر پوست بدن مرطب (عرق کردن - شستن) یا پوست معیوب (بریدگی - زخم) باشد، مقاومت داخلی بدن خیلی کم میتواند باشد و تا حدود 500Ω میرسد، که در این حالت برق گرفتگی خطرناک است. بطور کلی در جریان متناوب مقاومت بدن کمتر است. مقاومت بدن در شرایط مختلف گرسنگی ، خستگی ، خواب و بیداری و ... تغییر میکند.
- مقاومت نقاط اتصال و تماس:
- مقاومت زمین:
در خیلی از برق گرفتگیها اتصال از طریق زمین برقرار میگردد و مقدار این جریان بستگی به وضعیت اتصال بدن با زمین و همچنین مقاومت زمین دارد. معمولا مقاومت زمین کم است، مخصوصا وقتی زمین خیس باشد یا داخل زمین دارای رطوبت نسبی باشد و این خطر برق گرفتگی و مرگ را بیشتر میکند. لذا در حال کار با برق باید دقت کنیم که زیر پای ما مرطوب نباشد و چوب خشک یا مواد پلاستیکی که عایق خوبی هستند در زیر پا قرار دهیم. در ضمن دست و بدن ما با لوله آب که با درون زمین ارتباط دارد و از این قبیل مواد تماس نداشته باشد، زیرا در این حالت مقاومت زمین خیلی کم بوده برق گرفتگی چند برابر میشود.
مقدار جریان ولتاژ
عاملی که باعث عبور جریان از بدن انسان میشود و مقدار آنرا تعیین میکند ولتاژ الکتریکی است ، که اگر این ولتاژ از حدی پایینتر باشد خطری برای انسان ندارد، که میتوان آنرا به عنوان فشار الکتریکی مجاز در نظر گرفت. ولتاژ متناوب تا 30 ولت بیخطر میباشد و ولتاژ 50 ولت به بالا خطرناک میباشد. بر طبق استانداردهای بین المللی فشار الکتریکی بر حسب مقدار به دستههای ضعیف ، متوسط ، قوی و خیلی قوی تقسیم بندی میشود، که ولتاژهای 110 و 120 و 320 ولت و کمتر از آن جز دسته اول ، فشار ضعیف میباشد.
در عمل مشاهده شده که ولتاز 65 ولت که در دستگاههای جوشکاری بکار میرود در مواردی برق گرفتگی همراه با مرگ را نیز در بر داشته است. در فشار قوی که تا چند هزار ولت است، هوای اطراف سیمها یونیزه شده و هادی برق میباشد. لذا نزدیک شدن به سیمهای فشار قوی بسیار خطرناک میباشد، چون از فاصله چند سانتیمتری از طریق هوای یونیزه و بدون تماس بدن میباشد، چون از فاصله چند سانتیمتری از طریق هوای یونیزه و بدون تماس بدن آنان دچار برق گرفتگی میشود و بدلیل اینکه ولتاژ بالاست،آمپر
خیلی زیادی از بدن عبور کرده و سوختگیهای شدیدی بوجود میآرود، قلب و ریه ها از کار افتاده و آنا انسان را میکشد.
عاملی که در برق گرفتگی مؤثر است مقدار جریانی است که از بدن عبور میکند. مقدار جریانی که برای بدن خطرناک است، در حدود 20 میلی آمپر میباشد و در مقایسه با جریانی که انسان درمنزل (در حدود 15 الی 25 آمپر) و یا در کارهای صنعتی معمولی با آن سر و کار دارد بسیار ناچیز میباشد و این مسئله خطر بزرگی برای انسان محسوب میشود.
مدت زمان تاثیر
هر قدر زمان عبور جریان در بدن بیشتر باشد خطر و عوارض آن بیشتر خواهد بود، به همین جهت سرعت عمل در قطع جریان و جدا کردن اتصال از بدن شخص برق گرفته ، نقش حیاتی در نجات او دارد. در نخستین لحظات عبور جریان از بدن مقاومت پوست بدن زیاد است، ولی با عبور جریان گرما ایجاد شده و در طبقه شاخی پوست که قسمت عمده مقاومت پوست را دارا میباشد سوراخهای متعددی ایجاد گردیده مقاومت پوست را سریعا کاهش میدهد. در نتیجه گسترش یافته و عوارض متعدد بعدی را شامل میشود.
نوع جریان و فرکانس آن
اثر جریان مستقیم:
درجریان مستقیم مقاومت بدن از حالت متناوب بیشتر بوده و از این لحاظ خطر کمتری دارد. عبور جریان مستقیم از بدن باعث انقباض عضلات شده و تکان شدیدی میدهد و یا ممکن است انسان به یک طرف پرت شود. این جریان ثابت قلب و ریهها را در یک حالت ثابت نگه داشته و از انبساط و انقباض آن جلوگیری نموده و قلب از کار میافتد، همچنین تنفس غیر ممکن شده و انسان دچار خفگی میشود. اگر عبور جریان مستقیم در بدن ادامه داشته و قطع نگردد شروع به تجزیه خون و املاح بدن و مواد شیمیایی ، نسوج عضلات نموده و آنها را فاسد میکند.اثر جریان متناوب:
مقاومت بدن در مقابل جریان متناوب کمتر و به علت تغییر مداوم جهت جریان ضربات وارده بر سلسله اعصاب شدیدتر است. هنگامی که جریان متناوب در موقع برق گرفتگی از قلب عبور مینماید به ماهیچههای قلب در هر ثانیه 50 سیگنال قوی اعمال میشود، یعنی قلب را وادار میسازد در هر ثانیه 50 بار و در دقیقه 300 بار که در حدود 50 برابر ضربان طبیعی قلب است. چون قلب قادر به چنین کاری نیست شروع به لرزش و ارتعاشات ضعیف و نامطمئن مینماید، که این پدیده لرزش بطنی نامگذاری شده است. در این حالت قلب هیچ کار مفیدی انجام نداده و بزودی از کار میافتد و مرگ تقریبا قطعی است.
اثر تغییرات فرکانس:
به عقیده بسیاری از محققین ، فرکانس 60 - 50 هرتز ، خطرناکترین فرکانس برای بشر است و اگر کم یا زیاد کنیم، خطر کمتر میشود. در فرکانسهای خیلی بالا (3000 - 10000 هرتز) موجب سوختگی در محل اتصال شده و چون مقاومت در محل سوختگی زیاد میشود، جریان عبوری از بدن کم شده و این مسآله به نجات انسان کمک میکند و معمولا باعث مرگ نمیگردد. در فرکانسهای بالاتر از 10KHZ جریان ورودی به بدن بیشتر از سطوح خارجی (پوست) عبور کرده و از قسمتهای حساس داخلی نمیگذرد.
اقدامات اولیه
در مواجهه با فردی که دچار برق گرفتگی شده است ابتدا منبع برق را قطع کنید. مثلاً دو شاخه را از برق بکشید یا برق را از کنتور قطع نمایید یا به کمک یک شیء پلاستیکی یا یک تکه چوب خشک تماس مصدوم را با منبع برق قطع کنید. (فرد امدادگر باید مواظب باشد خود دچار برق گرفتگی نشود.) هر سیم بدون پوشش را در محل حادثه دارای برق فرض نمایید حتی اگر سیم آنتن یا تلفن باشد. هرگونه شعله ای در لباس مصدوم را خاموش کنید، لباس های سوخته و نیمه سوخته را از بدن او خارج نمایید و چنانچه ضربان قلب مصدوم متوقف شده باشد فوراً عملیات احیاء را شروع کنید. ناحیه سوخته بدن را با گاز استریل یا یک تکه پارچه تمیز بپوشانید و هرگونه شکستگی اندام ها را آتل بندی کنید. توجه کنید در فرد دچار برق گرفتگی احتمال آسیب مهره های گردنی و متعاقباً فلج اندام ها بسیار زیاد است؛ پس در حمل و نقل مصدوم تلاش کنید هیچ گونه حرکتی به سر و گردن وی داده نشود. مصدومین فوق باید پس از کمک های اولیه حتماً به بیمارستان منتقل شوند چرا که برق گرفتگی می تواند عوارض تأخیری خطرناکی داشته باشد.
لازم به ذکر است عملیات نجات در فردی که دچار صاعقه زدگی شده، مشابه حالت برق گرفتگی است.
در هنگام برق گرفتگی معمولا دستگاه تنفس زودتر از قلب از کار می افتد و رنگ صورت مصدوم متمایل به آبی میشود . بدین خاطر و قبل از اینکه ضربان قلب متوقف گردد، باید تنفس مصنوعی هر چه زودترشروع گردد که این امر نیازمند سرعت عمل ، دقت و خونسردی است.
اگر ولتاژ برق بیش از 500 ولت باشد ( نظیر کارخانه ها و مراکز برق ) سه حالت برای مصدوم اتفاق می افتد:
1- شخص برق گرفته به محل بی خطری دور از کابل برق پرتاب شده است . در اینصورت نیازی به قطع برق نبوده و اقدامات بعدی باید صورت گیرد.
2- شخص برق گرفته در کنار کابل برق افتاده اما بدن او با جریان برق تماس ندارد. در اینحالت شخص نجات دهنده باید از نزدیک شدن به مصدوم خودداری کرده و توسط عصا ، چوب ، طناب عایق یا ... مصدوم را به اندازه کافی از کابل دور نموده و کمکهای اولیه را آغاز کند.(چرا که جریان برق با ولتاژ بالای کابل های صنعتی می تواند تا چندین متر قوس الکتریکی داشته باشد. بنابراین به قربانیان این نوع برق گرفتگی نباید نزدیک شد مگر این که به طور رسمی اطلاع داده شود که برق قطع شده است.)
3-شخص برق گرفته با کابل و جریان برق در تماس مستقیم می باشد که به احتمال زیاد به هلاکت وی خواهد انجامید . در اینحالت شخص نجات دهنده پس از اطمینان کامل از قطع برق باید بوسیله چنگک عایق ، زنجیری بر روی کابل بیندازد تا کابل به زمین اتصال یافته و بار الکتریسیته موجود در آن دفع گردد . سپس فورا" مصدوم را به پزشک برساند .
بطور کلی در هنگام برق گرفتگی پس از قطع برق و جدا کردن بیمار از سیم یا وسیله برقی ، در صورت قطع تنفس ، باید به وی تنفس مصنوعی داده و اگر لازم باشد ، این عمل برای ساعتها ادامه یابد تا تنفس عادی به بیمار باز گردد .
در مرحله بعد اگر آثار پریدگی رنگ ، کند و سریع شدن نبض ، نامنظم شدن تنفس ، بهم خوردن دندانها ، سردشدن بدن ، دست دادن بیهوشی به بیمار ، ظاهر شدن عرق سرد بر پیشانی و بینی و اطراف دهان ..... که میتوانند علائم شوک باشند ، مشاهده شد ، باید فورا" مصدوم را توسط آمبولانس به بیمارستان انتقال داده و در حین این عمل ، وی را به پشت بخوابانید به نحوی که سر پایین تر از بدن قرارگیرد و پاها حداقل 30 سانتی متر بلندتر از سر قرار داشته باشند
بدن مصدوم را باید بوسیله کیسه آب گرم ، پتو یا لباس ، گرم نگه داشت و البسه تنگ را در اطراف گردن ، سینه و کمر شل نمود ، هوای تازه نیز به قدر کافی به بیمار رسانده شود ? همچنین سوختگی ناشی از جریان برق نیز باید پانسمان گردد در هر صورت رساندن شخص آسیب دیده به بیمارستان و یا در صورت امکان ، احضار پزشک به محل حادثه جهت معاینه وی ضروری است.
راههای پیشگیری:
1-عایق نمودن (ایزوله) خوداززمین: مثل پوشیدن كفش های عایق یا ایستادن بر روی اجسام عایق مثل چوب خشك و....
2-استفاده ازسیم ارت(earth ): برای داشتن یك ارت درست و حسابی، وجود یك چاه ارت الزامی است چاه ارت همانطـوركه ازنامش پیداست؛ چاهـی است كه در زیر زمین با رعایـت قوانیـن خاصی حفـرمی شود، سپس درون آن یك شبكه فلزی قرار می دهند و آن را با استفاده ازسیم های ضخیم به تمام پریزهای برق می رسانند.این سیستم برای وسایلی موثراست كه دارای سیم ارت باشند.(دو شاخه آنها دارای سه سیم است:فاز،نول،ارت) آن گونه وسایل درصورت اتصالی داخلی و یا هر مشكل الكتریكی دیگر كاملا ایمن هستند چون برق بدنهی آنها از طریق همان سیم ارت به زمین اتصال كوتاه می شود ؛ كه اگر این اتصال كوتاه كامل باشد،فیوزعمل كرده و جریان برق را قطع می كند.
3-استفاده ازترانسفورماتور ایزوله: ترانسفورماتور وسیلهای است برای تبدیلات ولتاژ متناوب؛ ترانسفور
ها را با نسبت تبدیلشان معرفی می كنند،یكی از مزایای ترانس های ایزوله ،جدابودن ورودی و خروجی
آنهاست.همین امرباعث ایجاد یك نول جدید جدا از نول اولیه می شود.
4-استفاده ازكلید: این كلید در ورودی برق سیستم قرار می گیرد و در صورتی كه شخصی دچار برق گرفتگی شود به صورت اتوماتیك برق سیستم را قطع می نماید و بهترین وسیله برای جلوگیری از برق گرفتگی محسوب می شود.
استفاده از دستکش های پلاستیکی مخصوص و کفش های خشک هنگام کار با مدارهای الکتریکی، محکم بستن جعبه های تقسیم برق، مسدود نمودن پریزهای برق با درپوش های پلاستیکی و استفاده نکردن از وسایل الکتریکی در حمام، از موارد مهم پیشگیری است. هنگام رعد و برق، برای حفاظت در برابر برق گرفتگی و صاعقه زدگی به مکان های سرپوشیده پناه ببرید و از ایستادن در مکان های باز، کنار درختان یا باجه تلفن و ماندن داخل آب (دریا، استخر و ...) خودداری کنید.
چند توصیه:
ــ اگربه برق آشنایی ندارید،هرگز كنجكاوی در مورد آن به خرج ندهید.
ــ در هنگام كار با برق به اعصاب خود مسلط باشید.
ــ همیشه سعی كنید دست چپ خود را در پشت قرار داده و با دست راست كاركنید (چون دست راست در بیشترین فاصله از قلب قرار دارد).
ــ اگرناجاراًمجبوربه امتحان سیمی برای اطمینان ازوجود ولتاژ درآن شدید،حتماًآن رابا پشت دست راست امتحان كنید.( چون انگشتها درزمان برق گرفتگی مشت می شوند،حال فكر كنید اگرسیم فاز را
مشت كنید آیا راهی برای فرار دارید؟)
ــ آخراینكه هرگزبابرق شوخی نكنید.
با تشکر از مهندس محمد عبداللهی دانشجوی برق-الکترونیک
درباره:علی زارعی کارشناس بهداشت حرفه ای از دانشگاه علوم پزشکی قزوین-علاقمند به فوتبال-موسیقی-دیوان حافظ.ومسائل ایمنی و بهداشت حرفه ای.امیدوارم با راه اندازی این وبلاگ قدمی کوچک برای مهندسان بهداشت حرفه ای و ایمنی وهمه علاقه مندان به این رشته برداشته باشم.جا داره از اساتید خوبم دکتر نیک پی ،مهندس قلعه نویی،خانم دکتر ورمزیار،دکتر صفری و همچنین خانم دلوریان زاده،خانم مهندس صادقیان و مهندس مختاری تشکر کنم.